Η ξεχασμένη αξία του παιχνιδιού

του Διονύση Σέρρα, Ψυχολόγου στη «Ρότα»

Το παιχνίδι μπορεί να οριστεί ως μια πολύ ενδιαφέρουσα ενασχόληση, η οποία περικλείει μια φυσική ή πνευματική προσπάθεια που έχει ως στόχο τη συναισθηματική και σωματική ευχαρίστηση (Τσαντής, 1991). Σύμφωνα με τον Χαραλαμπόπουλο (1973), με τον όρο παιχνίδι νοούνται όχι μόνον τα διάφορα ομαδικά και ατομικά παιχνίδια αλλά και οι σωματικές και πνευματικές παιγνιώδεις ασκήσεις όπως γρίφοι, λεκτικές ασκήσεις, συλλογές. Η διττή αυτή αναφορά στον κινητικό και πνευματικό τομέα του παιχνιδιού, φαίνεται να αποτελεί το μέσο για την ομαλή ανάπτυξη του παιδιού, ένα στάδιο προπαρασκευαστικό για τη μετέπειτα ζωή του. Η προσπάθεια να εξηγηθεί η καθολικότητα του βρίσκεται και στη διατύπωση θεωριών όπως της ψυχανάλυσης του συμπεριφορισμού και της γνωστικής θεωρίας (Δογάνης, 1990). Οποιαδήποτε θεωρία και αν γίνει αποδεκτή, γεγονός παραμένει η σπουδαιότητα του παιχνιδιού και η επίδραση που ασκεί στην διαμόρφωση της προσωπικότητας των παιδιών. Κίνηση, ανάπτυξη φαντασίας και δημιουργικότητας, κοινωνικοποίηση, εκτόνωση ενστίκτων είναι ορισμένα στοιχεία στα οποία αναγνωρίζεται η σημαντικότητα των παιχνιδιών και τονίζεται ως ζωτικότατη ανάγκη.

Το παιχνίδι χρειάζεται την παρακίνηση όλων

Τα τελευταία 40 χρόνια, που οι εξελίξεις στο χώρο της υγείας υπήρξαν ραγδαίες και η ποιότητα πληροφοριών αναβαθμίστηκε (αύξηση αριθμού ερευνών, βελτίωση μεθόδων μετρήσεων και χρήση νέων), η αξία της φυσικής δραστηριότητας ενισχύθηκε (Corbin, 2002). Σύμφωνα με αποτελέσματα ερευνών, η τακτική και συντονισμένη φυσική δραστηριότητα μειώνει τους κινδύνους χρόνιων ασθενειών και αναβαθμίζει την ποιότητα ζωής (American Heart Association, 1992; Corbin, Lindsey, & Welk, 2000; Corbin & Pangrazi, 1996; US Department of Health & Human Services, 2000; 1996). Η ενασχόληση με ποικίλες φυσικές δραστηριότητες συμβάλει στη δραστηριοποίηση της λειτουργίας των συστημάτων του οργανισμού (καρδιοανα-πνευστικού, μυοσκελετικού, ενδοκρινολογικού), στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και την αύξηση της διάθεσης, και συντελεί στην ανάπτυξη της κοι-νωνικότητας και συνεργασίας. Η υιοθέτηση ενός δραστήριου τρόπου ζωής είναι ιδιαίτερα σημαντική κατά την παιδική ηλικία, δεδομένου ότι συμβάλλει στην ομαλή ανάπτυξη και υγεία. Από την κίνηση προκύπτουν οφέλη τα οποία συντείνουν στη βελτίωση του καρδιοαναπνευστικού συστήματος, στον έλεγχο του βάρους και στην ανάπτυξη της δύναμης. Εντούτοις, παρ’ όλη την αναγνωρισμένη σπουδαιότητα της άσκησης, από αποτελέσματα ερευνών των τελευταίων 25 ετών συμπεραίνεται ότι ο σημερινός τρόπος ζωής δεν περιλαμβάνει επαρκή φυσική δραστηριότητα και ότι τα επίπεδα φυσικής δραστηριότητας των παιδιών έχουν μειωθεί (Sallis, Prochaska & Taylor, 2000). Η αυξημένη παρακολούθηση τηλεόρασης, η ευρεία χρήση του διαδικτύου και η ενασχόληση με ηλεκτρονικά παιχνίδια έχουν επιβάλλει ένα καθιστικό τρόπο ζωής (Sallis, et al., 1992), με συνέπεια τα παιδιά να είναι υποκινητικά και αδρανή. Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις, το φυσικό παιχνίδι, στο πάρκο, στους δρόμους, στο δάσος διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην παρακίνηση των παιδιών για ενασχόληση με τον αθλητισμό και συμβάλλει στην υιοθέτηση δια βίου ενεργητικών συνηθειών.

Παιχνίδι = Κοινωνικός Καθρέπτης

Νεότεροι συγγραφείς αναφέρονται στα στοιχεία που πρέπει να περιλαμβάνει η γνωριμία με ένα παιχνίδι. Ο Belka (1994), στο βιβλίο του για τη διδασκαλία των παιχνιδιών στα παιδιά, ταξινομεί τα παιχνίδια σε παιχνίδια κυνηγητού, στόχου, φιλέ και τοίχου, όπως επίσης και σε παιχνίδια ανοιχτού χώρου και παιχνίδια παραβίασης. Ο Μουστακίδης (1997) διέκρινε τα παιχνίδια σε παιχνίδια κινήσεων, φαντασίας, κατασκευών, δυνάμεως, ταχύτητας, επιδεξιότητας. Οι Morris και Stiehl (1989), επιχειρώντας μία διαφορετική προσέγγιση στη διδασκαλία των παιχνιδιών, μεταξύ άλλων, αναγνωρίζουν διαφορετικές κατηγορίες παιχνιδιών όπως, παιχνίδια περιπέτειας, γνωστικά παιχνίδια, καθώς και παραδοσιακά παιχνίδια. Ως θέμα της παιδικής λαογραφίας o Μερακλής (1986), ορίζει το παραδοσιακό παιχνίδι και χαρακτηριστικά αναφέρει πως «το παραδοσιακό παιχνίδι ήταν το προϊόν του δρόμου, της γειτονιάς και της πλατείας». Μελετώντας τα ήθη και τα έθιμα της ελληνικής κοινωνίας, παρουσιάζει τις εκφάνσεις τους στην καθημερινότητα των ανθρώπων, όπως αυτές αποτυπώνονται μέσα από μια σειρά διαδικασιών – φαινόμενων, των ηθών και εθίμων όπως η γέννηση, η βάπτιση, ο θάνατος. Αναφέρει λοιπόν ότι «ήθη είναι τα αισθήματα, οι αντιλήψεις, οι νοοτροπίες, οι κλίσεις που επικράτησαν σε μια δεδομένη στιγμή» και «τα έθιμα είναι τα ήθη, όταν παίρνουν μια τελεστική μορφή, η επανάληψη της οποίας σχηματίζει και την παράδοση».

Η ευρηματικότητα που διαθέτουν τα παιδιά σε συνδυασμό με την κατασκευαστική τους ικανότητα, είναι στοιχεία που καθιστούν λειτουργικά τα παιχνίδια και αναπτύσουν τη φαντασία τους. Σε οποιανδήποτε κατηγορία και αν ανήκουν τα παιχνίδια, γεγονός παραμένει ότι λειτουργούν ως καθρέφτης ο οποίος αντανακλά τις κοινωνικές αντιλήψεις. Οι απαιτήσεις της εκάστοτε κοινωνίας διαφοροποιούσαν τη συμμετοχή των παιδιών στα παιχνίδια. Ωστόσο, η διάκριση των παιχνιδιών με βάση την οικονομική κατάσταση των παιδιών είναι ελάχιστη. Ακόμα και σε περιπτώσεις που ένα παιδί της πόλης έχει τη δυνατότητα να αγοράσει ένα παιχνίδι, αυτό δεν καταργεί την ισοτιμία μεταξύ των παιδιών κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού, γεγονός που καθιστά το παιχνίδι έναν κόσμο διαφορετικό από αυτόν των ενηλίκων. Εξάλλου τα περισσότερα παιχνίδια ήταν χειροποίητα. Μοναδικός μηχανισμός το μυαλό των παιδιών που επεξεργαζότανε τα υλικά, δοκίμαζε τεχνικές και έφτιαχνε το καινούργιο παιχνίδι.

Παιχνίδι και ποιότητα ζωής

Το παιχνίδι ως διαδικασία αποτελεί τον κατεξοχήν παιδικό γλωσσικό κώδικα και το πιο σημαντικό μέσο έκφρασής κάθε παιδιού μέσω του οποίου επικοινωνεί, εξωτερικεύει τα συναισθήματά του, ψυχαγωγείται, χαίρεται και απογοητεύεται. Ταυτόχρονα μέσα από το παιχνίδι το παιδί πειραματίζεται με το περιβάλλον του και μαθαίνει ανακαλύπτοντας τον κόσμο και τον εαυτό του. Το παιχνίδι αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης. Ιδιαίτερα το παραδοσιακό παιχνίδι μπορεί να συνδέσει το παιδί με το ευρύτερο πολιτιστικό περιβάλλον στο οποίο λαμβάνει χώρα. Μέσω των παραδοσιακών παιχνιδιών τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να αφομοιώνουν ήθη και έθιμα του τόπου και να μεταφέρουν αυτήν την εμπειρία και γνώση, συμβάλλοντας στη διατήρηση της παράδοσης. Η χρήση παιχνιδιών που έχουν ως περιεχόμενο τοπικά παραδοσιακά παιχνίδια μπορεί να συμβάλλει ταυτόχρονα στην ψυχοκινητική ανάπτυξη και την πολιτιστική καλλιέργεια των παιδιών.

Η σύνδεση που προσφέρει η συμμετοχή στο παραδοσιακό παιχνίδι με τις τοπικές οικονομικές, πολιτιστικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες, οδηγεί στην ανάπτυξη αισθημάτων ευχαρίστησης και πληρότητας, που αποτελούν βασικά συστατικά της ποιότητας ζωής. Η φύση των παραδοσιακών παιχνιδιών δημιουργεί σε ατομικό επίπεδο μία αίσθηση «ευ ζειν» και ένα υποστηρικτικό περιβάλλον συνοχής της κοινωνίας. Ο πολυδιάστατος ρόλος των παραδοσιακών παιχνιδιών αυξάνει το βαθμό που ο καθένας μας αντιλαμβάνεται και απολαμβάνει την ποιότητα ζωής μέσα στο κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζει.