Αθλητισμός και ανάπτυξη της προσωπικότητας

του Διονύση Σέρρα, Ψυχολόγου στη «Ρότα»

H αναγκαιότητα της άθλησης

Οι μεγάλες αλλαγές που έχουν συμβεί τις τελευταίες δεκαετίες στην ελληνική κοινωνία και στην ανάπτυξη των πόλεων αγγίζουν κάθε οικογένεια και έχουν θέσει στο περιθώριο σε μεγάλο βαθμό τις φυσικές και ψυχολογικές ανάγκες του παιδιού. Η παραδοσιακή μορφή της ευρύτερης οικογένειας (παππούδες, μεγαλύτερα αδέλφια, γείτονες) που φρόντιζε τα παιδιά όταν οι γονείς ήταν απόντες έχει αντικατασταθεί από την πυρηνική οικόγενεια. Τώρα τη θέση των απόντων γονέων συνήθως παίρνουν τροφοί επί πληρωμή ή παιδικοί σταθμοί. Ο ρόλος των γονέων εκτός από την οικιακή φροντίδα έχει περιορισθεί σε βιαστικές προσπάθειες να “διαβάσουν το παιδί” τις απογευματινές ώρες ή να το περιφέρουν από φροντιστήριο σε φροντιστήριο για ξένες γλώσσες, χορό, εκμάθηση μουσικών οργάνων και άλλα παρόμοια. Όταν πια η ημέρα έχει τελειώσει με ευχαρίστηση συνήθως, γονείς και παιδιά εγκαταλείπονται στην τηλεοπτική θέαση μέχρι να έρθει η ώρα του ύπνου.

Η γειτονιά επίσης όπου τα παιδιά παλιότερα γνωρίζονταν μεταξύ τους και έφτιαχναν με το παιχνίδι τη δική τους μικρή κοινωνία έχει και αυτή εξαφανισθεί ακόμη και σε μικρές επαρχιακές πόλεις. Οι δρόμοι και τα άδεια οικόπεδα-αλάνες έχουν αλωθεί από τα αυτοκίνητα και από πολυώροφες οικοδομές. Ακόμη και τα πεζοδρόμια δεν είναι πια διαθέσιμα για τα παιδιά. Έτσι το παιδί που έχει τελειώσει με όλες τις «μορφωτικές του δραστηριότητες» (μαθήματα κλπ) δεν μπορεί να ακολουθήσει τη φυσική του διάθεση για αναζήτηση παρέας και παιχνιδιού. Μένει στο σπίτι-διαμέρισμα, αναζητώντας επικοινωνία με άλλους μέσω κινητών τηλεφώνων και του διαδύκτιου ή αφοσιώνεται σε μοναχικό ηλεκτρονικό παιχνίδι (video-παιχνίδια).

Η ανάπτυξη της προσωπικότητας

Η ανάπτυξη της προσωπικότητας θεωρείται αποτέλεσμα της επίδρασης εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων και εκδηλώνεται με την εξέλιξη και διαφοροποίηση των ψυχικών λειτουργιών και της συμπεριφοράς. Η ανάπτυξη της προσωπικότητας  είναι συνεχής.

Ένα εξαιρετικά σημαντικό συναισθηματικό επίτευγμα για τα παιδιά είναι η ταύτιση τους με διάφορες ομάδες και το συναίσθημα οτι αποτελούν μέρος τους. Στον αθλητισμό η ύπαρξη κοινών ενδιαφερόντων και ιδανικών τα βοηθάει να αποκτήσουν αίσθημα συνοχής. Η ομάδα των συνομίληκων λειτουργεί ως μεταβατικός ενδιάμεσος χώρος στην πορεία του παιδιού προς την ανεξαρτητοποίηση και στην μετατόπιση του ενδιαφέροντος και των σχέσεων απο την οικογένεια προς την κοινωνία. Η ομάδα προσφέρει υποστήριξη στο παιδί και το βοηθάει στην διαμόρφωση της δικής του ταυτότητας. Οι ομάδες της ηλικίας 6-12 είναι συχνότερα ομάδες του ίδιου φύλου. Εάν η ταύτιση με τις ομάδες του ίδιου φύλου δεν προχωρήσουν ικανοποιητικά, το παιδί απομονώνεται και μένει προσκολλημένο στην οικογένεια.

Παιχνίδι – αθλητισμός

Μια άλλη εκδήλωση συμπεριφοράς που αντανακλά τις δομικές αλλαγές της προσωπικότητας στην περίοδο αυτή είναι το παιχνίδι. Τα παιχνίδια – αθλήματα σ’ αυτή την ηλικία είναι συνήθως ομαδικά και περισσότερο προσαρμοσμένα στην πραγματικότητα, σε αντίθεση με την υπερλειτουργία της φαντασίας σε μικρότερες ηλικίες, και στις δυνατότητες του παιδιού.Το αίσθημα της συναδέλφωσης με τους όμοιούς του και οι κανόνες του παιχνιδιού που επαναλαμβάνονται πάλι και πάλι, ισχυροποιούν την ταυτότητα του παιδιού και μειώνουν την ανησυχία του να μείνει χωρίς τους γονείς του. Μπορεί το παιδί να έχει απομακρυνθεί απο την οικογένεια αλλά έχει κοντά του τους φίλους του για να το υποστηρίξουν και, ακολουθόντας τους κανόνες, ξέρει ακριβώς τι πρέπει να κάνει. Κάτι άλλο που εξασφαλίζουν οι κανόνες του αθλητισμού είναι μείωση του συναισθήματος της αποτυχίας: όταν κάποιος χάσει δεν έχασε επειδή υστερούσε σε ικανότητα αλλά επειδή σύμφωνα με τους κανόνες, έτυχε να χάσει.

Οι σχέσεις του παιδιού διευρύνονται απο το άμεσο οικογενειακό περιβάλλον προς το εξωοικογενειακό και το παιδί αναπτύσσει ενδιαφέροντα και πρωτοβουλία  στις δραστηριότητές του. Το παιδί μπαίνει στο κοινωνικό σύνολο, κυρίως με τις ομάδες των συνομιλίκων και προσαρμόζεται στις απαιτήσεις του. Η περίοδος αυτή είναι ένα ενδιάμεσο βήμα απο την εξάρτηση της προσχολικής ηλικίας προς την ωρίμανση και ανεξαρτητοποίηση που ακολουθεί εντονότερα στη φάση της εφηβείας. Προκειμένου το παιδί να μπεί καλά εξοπλισμένο στην εφηβεία πρέπει στα χρόνια που προηγούνται να ολοκληρώσει ορισμένα βήματα.

Ο ρόλος των γονέων

Ο ρόλος των γονέων, και γενικότερα του περίγυρου, είναι να ελέγχουν και να κοθοδηγούν περιβάλλοντας το παιδί με αγάπη ώστε να διευκολύνουν την πορεία του προς την ανεξαρτητοποίηση και γνώση. Οι γονείς είναι αναγκαίο να προσαρμοστούν στις απιατήσεις της ηλικίας του παιδιού. Πρέπει να καταλάβουν και αυτοί ότι το παιδί τους ξεφεύγει απο την άμεση επίδραση τους και δεν μπορούν πια να το ελέγχουν όπως πρωτύτερα. Είναι για αυτούς μια προετοιμασία για την πολύ εντονότερη ανεξαρτητοποίηση της εφηβείας.

Ο ελεύθερος χρόνος, το παιχνίδι, η συντροφιά με συνομήλικους και η ευχαρίστηση της παρέας αποτελούν βασική ανάγκη για το παιδί και τον έφηβο. Αν όμως το παιδί από τη πρώτη δημοτικού πρέπει κάτω από πιεστικές συνθήκες να συσσωρεύσει στο νου του άπειρες και περιττές γνώσεις ενώ στερείται τον ελεύθερο χρόνο και τη συντροφιά των άλλων παιδιών, το παιχνίδι, των φίλων, δεν πρέπει να μας εκπλήσσει αργότερα το πλήθος των βαριεστημένων και περιθωριοποιημένων εφήβων και νέων που αναζητούν τη ψευδαίσθηση της συντροφικότητας που δεν είχαν σαν παιδιά, με χρήση ουσιών π.χ. τσιγάρο, αλκοόλ, χασίς, ηρωίνη και τα συναφή. Ούτε πρέπει να μας εκπλήσσουν τα βίαια ξεσπάσματα κατά της «εξουσίας» αδιάφορο ποια εξουσία είναι αυτή.

Συμπερασματικά, η άθληση αποτελεί πηγή ευεξίας και βατήρα για την ανάπτυξη της προσωπικότητας για το παιδί και τον έφηβο και είναι ο πιο υγιής τρόπος εκτόνωσης. Είναι, λοιπόν, ουσιαστικός ο ρόλος μου ως ψυχολόγος να τονίσω στους γονείς και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, τα οφέλη της άθλησης, προκειμένου να διασφαλίσουμε στα παιδιά μας την παιδικότητά τους και μια ισορροπημένη σωματική και ψυχική υγεία για όλη τους τη ζωή.