Άσκηση και αντίληψη του εαυτού

του Διονύση Σέρρα, Ψυχολόγου στη «Ρότα»

Αρκετοί ερευνητές έχουν ασχοληθεί με τη μελέτη της επίδρασης της άσκησης σε ψυχολογικά χαρακτηριστικά όπως η σωματική αυτοεκτίμηση και η συνολικότερη αντίληψη του εαυτού. Τα ψυχολογικά οφέλη από την άσκηση βρίσκονται στη χαλάρωση από την πίεση και το στρες, στην ευχάριστη αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, την απόδοση στην εργασία, την ποιότητα της ζωής, στις ευκαιρίες για ευχάριστες εμπειρίες, στην αύξηση της αυτοεκτίμησης, στην καλή εμφάνιση και εικόνα του σώματος (Corbin, Dowell, Lindsey, &Tolson, 1983). Επίσης έρευνες έχουν δείξει τα οφέλη που αποκομίζουν τα άτομα από τη συμμετοχή τους σε υπαίθριες αναψυχικές δραστηριότητες, στη βελτίωση του αυτοσυναισθήματος, της αυτοπεποίθησης και στον περιορισμό του άγχους (March, Richards, & Barnes, 1986).

Η επίδραση της άσκησης

Τις δύο τελευταίες δεκαετίες η θετική επίδραση της άσκησης στη σωματική αυτοαντίληψη, στη συνολική αυτοαντίληψη και γενικότερα στη ψυχική υγεία του παιδιού έχει υποστηριχθεί από πολλές έρευνες ώστε να θεωρείται δεδομένη (Fox, 1992; Weiss, 1987). Στην ηλικία 10 – 12 διαμορφώνονται και τα ειδικά ανά φύλο χαρακτηριστικά της σωματικής αυτοαντίληψης που δεν διαφοροποιούνται ουσιαστικά στη συνέχεια (Brettschneider & Heim, 1997). Πολλές είναι οι έρευνες εκείνες που υποστηρίζουν τη διαφορά στη σωματική αυτοαντίληψη υπέρ των αθλουμένων σε σχέση με μη αθλούμενους, αλλά και τη βελτίωση της σωματικής αυτοαντίληψης μέσα από τη συμμετοχή σε προγράμματα άσκησης και φυσικής αγωγής (Fox & Corbin, 1989; Gonni, 2000; Marsh & Peart, 1988). Ο ρόλος της άσκησης ολοκληρώνεται όχι μόνο όταν τα παιδιά γυμνάζονται στο σχολείο, αλλά όταν έχει πείσει τα άτομα να γυμνάζονται για όλη τους τη ζωή. Μια σωστή άποψη για την καλή φυσική κατάσταση που σχετίζεται με την υγεία (health related fitness) πρέπει να βασίζεται στην ανάγκη αυτή, να διατηρούνται δηλαδή τα άτομα γυμνασμένα για όλη τους τη ζωή, για να εκτιμήσουν τα οφέλη στην ποιότητα της ζωής και στην υγεία (Fox & Biddle, 1987). Στην προσπάθεια για μόνιμη, συστηματική και όχι περιστασιακή άθληση των ατόμων, στην αποτροπή της εγκατάλειψης και στην υιοθέτηση ενός δια βίου αθλητικού τρόπου ζωής ο ρόλος της αθλητικής επιστήμης είναι καθοριστικός.

Αυτοαντίληψη

 Η αυτοαντίληψη, όπως και πολλές άλλες περιοχές της ψυχολογίας, πάσχει από το γεγονός ότι ο καθένας θεωρεί ότι γνωρίζει τι είναι. Η αυτοαντίληψη είναι η γνωστική πλευρά της έννοιας του εαυτού και αντιπροσωπεύει μια δήλωση, μια περιγραφή, ή μια πεποίθηση του ατόμου για τον εαυτό του.

Τα περισσότερα όργανα μέτρησης της αυτοαντίληψης μέχρι και την προηγούμενη δεκαετία, επικεντρωνόταν στη μέτρηση της γενικής αυτοεκτίμησης (Wylie, 1989). Ωστόσο, η αυτοεκτίμηση επηρεάζεται από τη σωματική άσκηση και τη βελτίωση της φυσικής κατάστασης μέσω της βελτίωσης της σωματικής εκτίμησης. Συνεπώς βελτίωση της φυσικής κατάστασης οδηγεί σε βελτίωση της αντιληπτής φυσικής ικανότητας και ταυτόχρονη βελτίωση της αυτοεκτίμησης

Παρ’ όλα αυτά λίγα ακόμη είναι γνωστά για τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα ενσωματώνουν το σωματικό εαυτό τους στη γενικότερη δομή του εαυτού τους, με ποιους τρόπους ο σωματικός εαυτός διαφοροποιείται μέσα από τη συμμετοχή σε διάφορες φυσικές δραστηριότητες και σωματικές εμπειρίες, ή ακόμη πως επενεργεί στη διαφοροποίηση της συμπεριφοράς και στην διαμόρφωση της γενικότερης αυτoεκτίμησης. Εν τούτοις, τουλάχιστον στις δυτικές κοινωνίες, το σώμα, η εμφάνισή του, οι ικανότητές του και η δυνατότητά του να μεταφέρει μηνύματα και να εξωτερικεύει καταστάσεις εκ μέρους του «εαυτού», έχει τελευταία εξελιχθεί σε ζήτημα μείζονος σημασίας. Η δημιουργία θετικών εντυπώσεων φαίνεται να αποτελεί ισχυρό κίνητρο και υποδηλώνει ότι το σώμα βρίσκεται μονίμως σε δράση. Περισσότερο από ποτέ το σώμα έχει άρρηκτα συνδεθεί με τον γενικότερο εαυτό, και είναι δύσκολο για τα άτομα να αγνοήσουν την κοινωνική του σημασία. Επιπρόσθετα, υπάρχει μια όλο και αυξανόμενη πίστη ότι  η εμπλοκή σε φυσικές και αθλητικές δραστηριότητες επιδρά θετικά πέρα από το σωματικό εαυτό και στην ποιότητα ζωής και την πνευματική ευεξία. Εν ολίγοις, η έννοια του «σωματικού εαυτού» γίνεται όλο και περισσότερο κρίσιμη για την ανθρώπινη ύπαρξη και λειτουργία.

 Αποτέλεσμα

 Αποτελέσματα ερευνών επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η άσκηση συνεισφέρει όχι μόνο στη βελτίωση των φυσιολογικών δεικτών του σώματος αλλά και στη διαμόρφωση της προσωπικότητας, της ορθής αντίληψης και εκτίμησης του εαυτού και συνολικά στη σωματική και ψυχολογική ευεξία (Papaioannou, 1997; 2000;  Whitehead & Corbin, 1997). Επίσης έχει αποδειχτεί ότι το αυξημένο σωματικό βάρος, οι αυξημένοι δείκτες σύστασης του σώματος στα παιδιά και κατ’ επέκταση το χαμηλό επίπεδο φυσικής κατάστασης, που αποτελεί δείκτη βιολογικής αξίας και θεμέλιο λίθο για τη μετέπειτα ζωή του σαν ενήλικα. Επιδρούν αρνητικά στην αυτοαντίληψη, αυτοεκτίμηση και την εικόνα σώματος του παιδιού, κυρίως κατά την ευαίσθητη φάση της εφηβείας (Kalogiannis et al., 2002; Kalogiannis & Papaioannou, 2003; Marsh, 1993b; 1997). Τα παιδιά και οι νέοι συνεπώς, που εμφανίζουν χαμηλή σωματική αυτοεκτίμηση, και χαμηλή αντιλαμβανόμενη ικανότητα εμφανίζουν αρνητικές στάσεις για την άσκηση και οποιουδήποτε είδους φυσικής δραστηριότητας, και διακατέχονται από κοινωνικό σωματικό άγχος αλλά και από άγχος εμφάνισης. Τα συμπτώματα αυτά αποτρέπουν και απομακρύνουν τα παιδιά αυτά από τους χώρους άθλησης, και δεν τους επιτρέπουν να βιώσουν τα ευεργετικά αποτελέσματα της άσκησης, τα οποία πλέον είναι αποδεκτά από όλους τόσο στο φυσιολογικό όσο και στον ψυχολογικό τομέα.

Καταλήγοντας, η άθληση δεν αποτελεί απλά ψυχαγωγία μέσα από το παιχνίδι. Είναι μια εκπαιδευτική διαδικασία που έχει σαν στόχο την ανάπτυξη κάποιων ικανοτήτων και την απόκτηση κάποιων βιωμάτων από τους αθλούμενους που θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν και στην καθημερηνότητα τους. Για την επίτευξη όμως των παραπάνω είναι απαραίτητο να επέλθουν σημαντικές αλλαγές σε όλες εκείνες τις συνιστώσες που επηρεάζουν και από τις οποίες εξαρτάται το τελικό αποτέλεσμα με βασικότερες όλων την οπτική μας στην ποιότητα ζωής.